İnsan ne kadar değişebilir?

Bugün insanların hayatlarını, düşüncelerini, davranışlarını, zihinsel ve fiziksel durumlarını ne kadar ve nasıl değiştirebileceğinden konuşalım istiyorum. İsterseniz hiç beklemeden buyrun konuya geçelim.

Bu arada yaptığım yayınları beğeniyor ve yeni yayınları kaçırmak istemiyorsanız dinlediğiniz platformlardan abone olarak tüm yayınlara anında ulaşabilir veya [patreon] üzerinden bana destek olabilirsiniz.

Yaşadığımız dünyada herkes hata belkide hatalar yapar. Ve bazen bu hatalardan pişmanlık duyup gelecek sefere daha iyi yapacağım diye kendinizi teselli edersiniz. Bu esnada kendimizi belirli alanlarda değiştirebileceğimize inandığımız için böyle düşürüz. Bir daha ki sefere şu ankinden daha iyi sonuçlar elde edeceğimize inanırız.

İnsanların büyük bir kısmı belirli alışkanlıkları ve davranışları değiştirmek için çaba sarf etsede herkes bu değişimi ne yazık ki gerçekleştiremez. Peki ya kısmen bir şeyleri değiştirmeyi başaranlar? Onları bu grubun dışında mı tutmamız gerekiyor? İsterseniz bir insanın hayatında neleri ne ölçüde değiştirebileceğini daha iyi anlamak için konunun daha derinlerine inelim.

Değişim beklendiğinden daha karmaşıktır

Pek çok insan hayatında değişim istesede değişmeyi pek fazla istemez. Dışarıdan bakıldığında bir şeyleri değiştirmek kolay görünsede aslında bu yeniliklere uzun süre takip etmek çoğu kişinin gerçekleştiremediği bir davranıştır.

Genellikle bir diyeti bir yada iki hafta takip etmek çok kolay iken o diyeti beslenme şekliniz haline çevirmek oldukça zordur. Bu yüzden diyetler kısa sürede bozulur ve genellikle işe yaramadığı düşünülür fakat yapılan araştırmalara göre Dünya çapında yapılan diyetlerin %97’si başarısızlıkla sonuçlanıyormuş. Bununda ana sebebi insanların bu diyetlere uymamalarıymış; er yada geç pek çok kişi bu diyetleri takip etmeyi bırakıyormuş.

Değişim zaman ve çaba gerektirir

Kendinizle ilgili bir şeyi değiştirmeye karar verdiyseniz, muhtemelen bu kararın yalnızca bir başlangıç olduğunu anlamışsınızdır. Bir daha işe geç kalmayacağım diyerek kendinize kızdığınız olmuştur ve işe geç kalmamak için daha fazla alarm kurmaya daha erken yatmaya başladığınız olmuştur. Fakat tüm bu çabalara rağmen hala işe geç kalmaya devam edersiniz.

Genellikle hayatımızda bir değişim yapmak beklenilenden çok daha fazla çaba gerektirir. Belki evden çıkmadan önce anahtarlarınızı bulamadığınız için işe geç kalmış olabilirsiniz. Belki de yağmur yağdığını fark edip şemsiyenizi bulmak için zaman kaybetmişsinizdir.

Tüm bunlar aslında o değişimi gerçekleştirebilmeniz için düşünmeniz gerek adımlardır. Anahtarları bir gece önceden yerine koymak, hava durumu takip edip ona göre eşyaları hazır bulundurmak ve bunun gibi daha pek çok süprizi ortadan kaldırmak bu değişimi gerçekleştirme sürecinin bir parçasıdır. Fakat bu tür sorunları bu sürecin parçası olarak değil, başarısızlık olarak görürseniz bu değişimi gerçekleştirmekten kolayca vazgeçersiniz.

Değişim Doğrusal Yolu Sevmez

Değişim genellikle lineer bir yol seçmez ve değişmek için en samimi kararlılığa sahip kişiler dahi, birinci yada ikinci denemesinde başarılı olmaz. İlk zorlukta eski alışkanlıklara dönmek genellikle oldukça kolaydır çünkü orası tatlı sığanacak bir limandır her zaman.

Başka bir yayında alışkanlıklardan konuşurken bahsetmiştim ben uzun süredir alkol kullanmıyorum ve hayatımdan tam anlamıyla bunu çıkardım. Fakat ilk alkolü bıraktığımda 2 defa başarısız oldum. Çünkü genelde alkol içmeyi bir takım davranışlar ile bağdaştırmıştım; örneğin cuma akşamı işten gelip, haftanın yorgunluğunu atmak için genelde bira içiyordum veya iş yerinde kötü bir gün geçirdiğimde alkol almam gerektiğini hissediyordum.

Bu senaryoların üstüne bir de tatil senaryosu var tabiki; tatile gittiğimde denizden çıktıktan sonra alkol içme bir alışkanlık haline gelmişti. İlk 1 sene boyunca alkol kullanmadım ve sanırım o yıl da benim için oldukça güzel geçti fakat bir gün çalıştığım işte çok kötü bir gün geçirdim ve işten ayrıldım. Bir anda büyük bir psikolojik yıkım gerçekleştiği için alkol alma isteğim en üst seviyeye çıktı. Takip eden gün ise bunun bir hata olduğunu alkolün hiç bir şekilde beni rahatlatmadığını tam tersine ertesi gün çok daha kötü etkiler bıraktığını anladım.

Kötü Alışkanlıklar

6-7 ay kadar daha alkolden uzak kaldım ve ardından uzun yıllardır görüşmediğim çocukluk arkadaşlarımla bir araya geldik ve denize gittik. Yaklaşık 3,5 – 4 sene kadar yurt dışında kaldığım için birbirimizi görememiştik ve bir araya gelince tatil yapmayı bir kaç bira alıp sabaha kadar muhabbet etmeyide hepimizi oldukça severdik. Bu benim için ikinci defa zinciri kırdığım an olmuştu fakat bir sonraki gün eğlence için dahi alkol aldığımda bunun beni mutlu etmediğinin farkına vardım. Ve o gün bugündür de alkol hayatımda yok bu tarz olaylar hayatımda defalarca tekrar etti ve bu bir daha alkol isteğini bende hiç bir zaman tetiklemedi.

Belki de ilk pes ettiğimde zaten zinciri kırdım, artık ne önemi var demektense tekrar denemek bu değişimi gerçekleştirebilmemi sağladı. Bir de tam o dönemler “The power of habits” (Alışkanlıkların gücü) kitabını okuyordum eğer okumadıysanızda kesinlikle okumanızı tavsiye ederim.

Bu kitapta ve alışkanlıklar üzerine yazılmış daha pek çok kitapta, kötü alışkanlıkların genellikle tetikleyici davranışları olduğundan bahsedilir. Genellikle bir davranışımız, alışkanlığımız, bir olay, kötü bir gün, kötü bir anı veya bir obje dahi kötü alışkanlığınızı kolayca tetikleyebilir.

Diyet yapan biri için üzgün olduğunda dondurma yiyerek bu duyguyu bastırma alışkanlığı tetikleyici etken olabilirken, spor yapmaya ve düzenli spor salonuna gitme alışkanlığı kazanmaya çalışan biri içinde yağmurlu bir gün spora gitmemenin tetikleyicisi olabilir. Veya para biriktirmeye çalışan birini güzel bir ayakkabı, yeni çıkan bir oyun konsolu bu hedefinden vazgeçmesine neden olabilir. O yüzden değiştirmek istediğiniz alışkanlığın önce tetikleyicilerini tespit etmek ve bunlara karşı bir savunma mekanizması geliştirmek atılacak olan en önemli adımlardan bir tanesidir.

Neler değişebilir?

Bizler çok istesek dahi değiştirebileceğimiz ve değiştiremeyeceğimiz bazı özelliklerimiz vardır. İlk olarak hayatımızdaki neleri değiştirmek bizlerin elinde gelin bunlara bir göz atalım.

İnsanın kişiliği bir araya getiren en önemli faktörler; çocukluğunu geçirdiği ortam, hayat deneyimleri ve genetik yatkınlıklar olarak sıralanıyor. Pek çok insan karakteristik özelliklerin bir kez geliştikten sonra değişmeyeceğine inansada aslında bu çokta doğru değil. Bir insan sahip olduğu karakterin büyük bir kısmını 20 ila 40 yaş aralığında inşa ediyormuş. Susan Cain’in yazdığı Quiet (sessiz) kitabında bir kişinin karakteristik özelliklerin en fazla %50 oranında değişebileceği savunuluyor. Belki tamamen olduğunuzdan farklı biri olmak mümkün olmasa dahi hala yüzde 50’lik bir kısmı değiştirebilme şansınız var.

Bu yüzde 50’lik kısımda; alışkanlıklar, davranış biçimleri, hayat bakışı, sözlü ve fiziksel tepkiler insanların değiştirebileceği özellikler olarak yer alıyor.

Neler genellikle değişmez?

İnsanlar genellikle değişebilirken, değişme olasılığı daha düşük olan bazı yönleride vardır. Bunlardan en öne çıkanı Temel kişilik özellikleridir. Dürüstlük, dışa dönük yada içe dönük karakter biçimleri, duygusallık gibi ögeler genellikle çok fazla değişim göstermiyorlar. Örneğin çocukluk döneminde çok utangaç ve içe dönük karaktere sahip olan biri, olgun bir birey haline geldiğinde bu karakterden tamamen kopup dışa dönük bir birey olamaz. Fakat daha iyi ilişkiler kurmaya ve daha sosyal olmaya çaba gösterebilme şansı hala var.

Veya çok duygusal olan bir birey, biranda tüm bu duygularını kapatıp yaşadığı olaylara farklı biçimde tepkiler veremez. Böyle bir tepki verse dahi duygusal olarak aynı hissleri kendi içerisinde yaşamaya devam eder. Fakat yaşadığı olayları daha iyi karşılayabilmek için kendini geliştirmeye devam etme şansı her zaman var.

Ne zaman değişiriz?

Bazı şeyleri değiştirmek bizim elimizde iken bazılarını ne yazık ki değiştiremiyoruz. Peki hayatımızdaki değişimleri tam olarak ne zaman yapmayı tercih ediyoruz? Hayatımızda tatmin olmadığımız davranışları değiştirmeye çalışmak kendi kontrolümüzde olmasına rağmen genellikle bu tür değişimleri büyük yıkımlardan sonra dolaylı olarak ancak değiştirebiliyoruz.

Örneğin obezite ile savaşan birinin doktor muayenesine gidip böyle devam ederse bir seneden fazla yaşayamayacağını öğrendiği anda kilo vermeye başlaması çok şaşırtıcı değildir. Veya bir trafik kazası yapıp ölümden döndüğünüzde artık eskisi gibi hızlı araba kullanmayı bir saniyede bırakırsınız. Çok sevdiğiniz birinin ölümü sizde çok büyük ve köklü değişimlere sebep olabilir.

Hayatımızda büyük yıkımlar olmadığı sürece değişmek istemeyiz çünkü o değişimin artık kaçınılmaz olması bizleri ancak o zaman bu değişimlere zorlar. Eğer ki hayatınızda hoşlanmadığınız şeyleri değiştirmek istiyorsanız, bir sonraki yıkımı beklemenize gerek yok. Kontrol hala tamamen sizlerin elindeyken hayatın bir tokat vurmasını beklemeden değiştirmek istediğiniz şeyler için bugünden çalışmaya başlayabilirsiniz.

Bu bölümde bir insanın ne kadar değişebileceğinden konuştuk. Umarım sizlere faydalı bilgiler sunabilmişimdir. En kısa sürede yeni yayınlarda görüşmek üzere, kendinize çok iyi bakın hoşçakalın.

---

Referanslar

Raypole, C. (2020, July 31). Can people really change? Healthline. Retrieved April 5, 2023, from https://www.healthline.com/health/do-people-change#how-it-happens

Arnold, C. (2010, November 30). Why diets fail. Science. Retrieved April 5, 2023, from https://www.science.org/content/article/why-diets-fail

Brown, H. (2015, March 24). Planning to go on a diet? One word of advice: Don’t. Slate Magazine. Retrieved April 5, 2023, from https://slate.com/technology/2015/03/diets-do-not-work-the-thin-evidence-that-losing-weight-makes-you-healthier.html