Niçin İhtiyacımız Olmayan Şeyleri Satın Alıyoruz?

Bugün giderek kolaylaşmış hale gelen alışverişten ve bunun bizlerde yarattığı bağımlılık duygusundan konuşacağız. Eğer sizlerde ihtiyacınız olmayan şeyleri sıklıkla alan veya aldıktan çok kısa süre bir kenara atıp unutan biriyseniz yalnız değilsiniz. Bugün niçin daha fazla satın alma ihtiyacı duyuyoruz ve bunun önüne nasıl geçebiliriz bunu konuşacağız eğer isterseniz buyrun konunun detaylarına geçelim.

Bu arada ufak bir hatırlatma yaptığım yayınları beğeniyor ve destek olmak istiyorsanız patreon üzerinden bana destek olabilir veya dinlediğiniz platformlardan abone olarak yeni yayınlara anında ulaşabilirsiniz.

Dopamin: Mutluluk Hormonu

Bir şeyler satın almak vücudumuzda Dopamin (mutluluk) hormonunun salgılanması sağlıyor. Bununla ilgili 70 yaşında parkinson hastalığına yakalanmış bir kadının alışkanlıklarını inceleyen bir araştırmayı okuma fırsatım oldu. Bu kadın Parkinson hastalığına yakalandıktan sonra eşiyle beraber her pazar alışverişine çıktıklarında bir tavşan alarak eve dönmeye başlıyor.

Fakat bir süre sonra bu bir alışkanlık haline geldiği için evlerinde çok fazla sayıda tavşan beslemeye başlıyorlar. Eşi bunu doktorlarına söylediği zaman, bunun sebebinin Parkinson hastalığının etkisiyle beynin bazı bölümlerindeki Dopamin üreten hücrelerin zarar gördüğü ve gereken dopaminin salgılanmamasında dolayı bu tarz davranışlar ile bunu gidermeye çalıştığını keşfettiler.

Bazı parkinson hastalarına da dopaminerjik ilaçlar verildiğinde bu hastaların daha fazla alışveriş yapma, kumar oynama, daha fazla yemek yeme gibi dopamini tetikleyen davranışlara eğilim gösterdikleri de keşfedilmiş.

Aslında alışveriş hastalığı da bir nevi bizlerin dopamine (mutluluğa) olan ihtiyacını kapatabilmek için uyguladığı bir yöntem. Fakat bu senaryoda tek suçlu olanlar bizler değiliz; internetten alışverişin de başlaması ile bir şey satın almak çok daha zahmetsiz bir hale geldi. İnternetteki verilerimizde bizlerin satın almaya en yatkın ürünleri bulup önümüze çıkarması, online mağazaların 7/24 açık olması ücretsiz kargo hızlı teslimat tüm insanlığın aslında daha fazla ve daha hızlı bir şekilde ürün satın almasına yol açtı. Tabiki sosyal medya platformlarıda insanların sahip olduğu hayatları başkalarıyla kıyaslamasına ve giderek daha fazla nesneye ihtiyaç duymasına sebep oluyor.

Araştırmalar Ne Söylüyor?

2021 yılında yapılan bir araştırmaya göre internet üzerinden alışveriş yapan insan sayısı 2.14 milyara ulaşmış durumda. 2021 yılında ki Dünya nüfusunun 7.74 milyar olduğunu da düşününce bu tam olarak Dünyada ki insaların %27.6 sının online alışveriş yaptığı anlamına geliyor.

2014 yılında Amerikada bir kişinin sahip olduğu ortalama eşya sayısının 300.000 adet olduğu bulunmuş. 8 sene öncesinde yapılmış bu araştırmadaki kişi başına sahip olunan eşya miktarının da her geçen yıl arttığı düşünülürse insanların büyük bir bölümü eşyalara bağımlı bir halde yaşıyor diyebiliriz.

2015 yılında yapılan bir araştırma, ev eşyalarının ve hizmetlerinin üretimi ve kullanımının küresel sera gazı emisyonlarının yüzde 60’ından sorumlu olduğunu buldu.

Ancak yeni bir şey satın alma arzusu kişisel bir kusur değil sadece beynimizin ve bilinçaltımızın tetiklediği bir aktivite ve bu sürekli satın alma duygusunu kırmanın bir yolu var. Harvard beyin cerrahı Ann-Christine Duhaime yazmış olduğu kitapta “Minding the Climate: How Neuroscience Can Help Solve Our Environmental Crisis” (İklimi Önemsemek: Nörobilim Çevresel Krizimizi Çözmeye Nasıl Yardımcı Olabilir?) daha fazla şeye ihtiyaç duymayı durdurmak için insan beynini nasıl yeniden yapılandıracağını bahsediyor. Bu kitaba da ulaşmak isterseniz eğer, linkini açıklamalar bölümünde bıraktım.

Beynimizdeki hücre ağı bize keyif veren şeyleri daha fazla tekrarlamak ve bize zarar verebilecek tehlikelerden kendini korumak üzere varoluşdan bu yana evrimini sürekli olarak bu yönde sürdürmüştür.

Beynimizin Bu Konuda Ne Yapıyor?

Bugün bir insan ortalama 86 milyar nörona sahip ve nöronlar ödüllendirici davranışları güçlendirmek için sürekli olarak etkileşime geçiyorlar ve dopamin salınımını da artmasına sebebiyet veriyorlar. Vücudumuzda dopamin hormonu azaldığında da bize daha fazla dopamin salgılatacak olan eylemi yenilemek istiyoruz.

Fakat özellikle beklenmedik ödüllerde beynimiz çok daha yüksek miktarda dopamini salgılıyor. Örneğin hiç aklınızda yokken boyama ile ilgili bir video izlediniz veya resim ile ilgilenen bir kaç kişinin bu alana duyduğu ilgiyi gözlemlediniz, ve ardından sulu boya almaya karar verdiniz. Sulu boyalar için internete girdiniz çok büyük bir indirim yakaladınız ertesi gün sulu boyalara kapınıza teslim edildi ve gelen ürünler beklediğinizden çok daha iyi çıktı. Bu durumda vücudunuz beklenmedik bir ödülle karşılaştığı için çok yüksek miktarda bir dopamin salgılar. Fakat o boyaları hergün satın almazsınız çünkü bu darvranış her tekrarlandığında dopamin aynı miktarda etkiyi yaratmaz.

Fakat bu davranış mutluluk duygusunu ilk başta çok fazla yükselttiği için aynı duyguyu tekrar yaşama umuduyla farklı şeyler satın almaya ve aynı hissi tekrar yaşamaya çalışırız.

Eğer çok uzun zaman iyi bir film izlemediyseniz ve ardından iyi bir filme denk gelirseniz takip eden günlerde de en az aynı kalite de bir film izleme arayışınız yükselir.

Çok uzun süre seyahate çıkmayıp ardından beklenmedik bir tatile gidip çalışmaya geri döndüğünüzde tekrar tatile gitme istediğiniz artar. Yeni bir hobiye başladığınızda da aynı durum görülür bir anda beyniniz dopaminin salgılar çevreden olumlu tepkiler alırsınız yeni bir şey öğrenmeye başlamanın heycanı sizi sarar fakat bir süre sonra bu hormon aynı miktarda kalmayıp azalmaya başladığı için hevesinizinde azalması gayet doğal bir süreçtir.

Burdaki en büyük zorluk beynimiz atalarımızdan gelen bir özellik bizler kısa vadeli aksiyon almaya çok eğilimli varlıklarız ve mutluluğa yol açacak eylemler için hemen çok kısa vadeli aksiyonlar almak isteriz fakat bu aksiyonun önüne geçmek yine bizlerin elinde.

İlk olarak çok sık şekilde alışveriş yapmanızın sizlerin aynı miktarda keyif ve mutluluk almasını sağlamayacaktır. Bizi buraya getiren aşırı tüketim alışkanlıklarını değiştirmenin en iyi yolu, bir şeyler satın almayı tamamen bırakmamaktır; daha iyi bir çözüm, uzun vadede iyi olmadığını bildiğimiz eski ödüllerin yerine yeni ödüller koymak olabilir.

Örneğin her gün iş yerinde sabah kahvenizin yanında çikolata gibi tatlı atıştırmalıklar arıyorsanız ve bunun sizin için çokta iyi bir beslenme biçimi olmadığınında farkındaysanız haftanın 4 günü tatlı aradığınız zamanlarda bunun yerini farklı bir alışkanlıkla değiştirebilirsiniz.

Örneğin bu bir 5 dakikalık yürüyüşte olabilir veya bir adet meyve de bu alışkanlığı değiştirebilir ve haftanın son günü kahvenin yanında o atıştırmalığı tükettiğinizde çok daha fazla keyif aldığınızı göreceksiniz.

Daha fazla satın almak ve tüketmek çoğu insanın yapmak istediği temel şeylerden bir tanesi fakat daha fazla eşya bizlere mutluluk ve huzur getirmek yerine daha depresif bir birey olmamıza da sebebiyet verebiliyor. Bununla ilgilide 2015 yılında Netflix’te yayınlanan Minimalism belgesini izlemenizi tavsiye ederim. Linkine açıklamalara bıraktım.

Aynı zamanda şu an ki sahip olduğumuz ekonomi bizlere sürekli daha fazla satın al methoduyla yaklaşıyor. Firmalar eski nazaran çok daha sık bir biçimde yeni ürünlerini piyasaya sunuyor. Özellikle Amerikada tüm tatiller ve özel günler firmaların promosyon yaptığı günler haline dönüşmüş durumda. Black Friday ve Cyber Monday gibi günler artık diğer ülkeler tarafında da kullanılan pazarlama stratejileri haline dönüşmüş durumda.

Hayatımızda kullandığımız eşya miktarı her geçen gün artıyor bunların hepsi gereksiz şeylerdir demek tabiki çok zor fakat bilinçli bir tüketici olmak ilk olarak kendiniz için ikinci olarakta çevre ve doğa için oldukça önemli. Özellikle maaşlı olarak çalışıyorsanız yani zamanınızı para karşılığında satıyorsanız bu eşyaları aldığınızda aslında hayatınızdaki en önemli şeyi; zamanı satıyorsunuz.

Fight Clup filmini izleyenler varsa Brad Pitt’in en güzel repliklerinden bir tanesi “Biz ihtiyacımız olmayan şeyleri, sahip olmadığımız parayla satın alıyor ve sevmediğimizin insanları etkilemek için kullanıyoruz”.

Hepimiz şu Dünyada daha fazla mutlu olmayı ve bu duyguyu daha fazla tatmayı hak ediyoruz fakat yapay bir şekilde bu duyguyu tatmin etmek sizlere kısa süreleri keyif versede uzun vadede hayatınızı olumsuz etkileyen bir hale gelecektir. Hayatınızda daha fazla keyif almak için daha fazla eşya ya ihtiyacınız kesinlikle yok. Umarım bu yayından sonra alışveriş alışkanlığınızı tekrardan gözden geçirirsiniz.

Ve bugünde bu yayının sonunda umarım sizlere faydalı bilgiler sunabilmişimdir bu arada tüm yayının yazılı metnine ve yayında kullandığım kaynaklara açıklamalar bölümünden ulaşabilirsiniz. En kısa sürede başka yayınlarda görüşmek üzere kendinize çok iyi bakın hoşçakalın.

---

Citations (Alıntılar)

Semuels, A. (2022, November 21). Why shopping is addictive-especially for stuff we don’t need. Time. Retrieved December 1, 2022, from https://time.com/6235522/why-shopping-is-addictive/?utm_source=pocket_saves

Oberlo. (n.d.). How many people shop online in 2022? Oberlo. Retrieved December 1, 2022, from https://www.oberlo.com/statistics/how-many-people-shop-online

Cho, H., Kwan, J.-hyun, & Seo, H.-jin. (2008, October 30). Compulsive Shopping in Parkinson’s Disease – A Case Report. Journal of Movement Disorders. Retrieved December 1, 2022, from https://www.e-jmd.org/journal/view.php?number=76

MACVEAN, M. A. R. Y. (2014, March 21). For many people, gathering possessions is just the stuff of life. Los Angeles Times. Retrieved December 1, 2022, from https://www.latimes.com/health/la-xpm-2014-mar-21-la-he-keeping-stuff-20140322-story.html

Cho, R. (2020, December 18). How buying stuff drives climate change. How Buying Stuff Drives Climate Change. Retrieved December 1, 2022, from https://news.climate.columbia.edu/2020/12/16/buying-stuff-drives-climate-change/

DUHAIME, A. N. N. C. H. R. I. S. T. I. N. E. (2022). Minding the climate: How neuroscience can help solve our environmental crisis. HARVARD UNIV PRESS.

IMDb.com. (2016, December 15). Minimalism: A documentary about the important things. IMDb. Retrieved December 1, 2022, from https://www.imdb.com/title/tt3810760/