Kelek Karpuz Yenir mi?

Bugün iyi karpuz nasıl seçilir kelek olduğu nasıl anlaşılır gibi şeylerden konuşmayacağız. Başlık her ne kadar karpuz seçimi nasıl yapılıra çok eğilimli olsada bugün doğru kararlar nasıl verilir ve yanlış kararlar verilse dahi bunun önüne nasıl geçilir ana başlığımız olacak. İsterseniz hiç beklemeden buyrun yayına geçelim.

Bu arada ufak bir hatırlatma yaptığım yayınları beğeniyor ve destek olmak istiyorsanız patreon üzerinden bana destek olabilir veya dinlediğiniz platformlardan abone olarak yeni yayınlara anında ulaşabilirsiniz.

Diyelim ki canınız şöyle tatlı bir karpuz çekti ve mahallenizde ki marketten veya manavadan karpuzu almayıp gidip organik ürünler satan bir marketten normalin 4 veya 5 katı fiyatına bir karpuz aldınız. Belki saatlerce de en iyisini seçmeye çalıştınız, karpuzu satın aldınız ve eve kadar bu karpuzu elinizde taşıdınız. Oldukça heyecanlısınız karpuzun ne kadar iyi çıkacağından ev ahalisine bahsettiniz ve karpuzu kestiniz. Fakat o kadar para harcayıp zahmete girip organik marketten aldığınız karpuz kelek çıktı. Ve şimdi ki soru ise şu siz o karpuzu bu kadar para ödediğiniz, yorularak eve kadar taşıdığınız ve tüm ev ahalisine böbürlenerek anlattığınız için yiyecek misiniz? Yoksa bunun bir hata olduğunu kabullenip karpuzu atacak mısınız?

The Endowment Effect (Bağışlama Etkisi)

Aslında bu ikilemin bilimsel olarak bir adı o da “Endowment Effect” yani türkçeleştirecek olursak bağışlama, bahşetme etkisi.

Nedir bu bağışlama etkisi; insanların sahip oldukları eşyalara, market değerinden daha fazla değer verme eğiliminde olmasıdır.

Örneğin hiç bir insan kiraladığı arabayı yıkamaz çünkü arabanın sahibi olmadığı için arabayı yıkamaya değmeyeceğini düşünür. Kiraladığınız araba kendi sahip olduğunuz arabadan her kadar daha pahalı veya daha güzel olsada çoğu insan kiralık arabayı yıkamayı tercih etmez.

Nobel ödüllü araştırmacı Daniel Kahneman’ ın bu konu üzerinde yaptığı harika bir araştırma var.

Bu araştırma da iki farklı gruba kahve bardakları veriliyor. Birinci gruba kahve bardaklarının sahibi oldukları söyleniyor ve bu bardağı gündelik hayatlarında kullanmaları isteniyor. İkinci gruba ise bu kahve bardaklarının sahibi olmadıklarını ve günlük hayatta kullanmamaları gerektiği söyleniyor.

Bir süre sonra bu iki gruba da kahve bardaklarını satmaları gerekirse ne kadar ücret isteyecekleri soruluyor. Kahve bardaklarının sahibi olan ve günlük hayatlarında bu objeyi kullananlar $5.25 dolar talep ederken, kahve bardaklarının sahibi olmayanlar $2.25 – 2.50 arası bir ücret talep ediyor.

Hayatınızda sadece sahip olduğunuz için normalden daha fazla değer verdiğiniz kaç adet eşya var? Bunu hiç daha önce düşündünüz mü? Doğum gününüzde hediye gelen ve son 1 yıldır giymediğiniz o kazak, bir gün okurum diyerek alıp yıllardır dokunmadığınız o kitap, mutfağınızda kesin bir gün lazım olur diyerek aldığınız yüzlerce araç.

The Fear of Waste (Boşa Harcama Korkusu)

Yaptığımız yanlış seçimlere ısrarla bağlı kalmak, kullanmadığımız halde sakladığımız atamadığımız eşyalarla hayatımızı geçirmemize sebep olan şey ise “Boşa Harcama Korkusu”.

Ohio Devlet Üniversitesinde psikoloji profesörü Hal Arkes “The Fear of Waste” üzerine yani türkçeleştirirsek boşa harcama korkusu üzerine bir araştırma yapmış.

Yetişkinlerin çocuklara nazaran boşa harcama korkusunun çok daha fazla olduğu keşfetmiş. Örneğin çok fazla zaman ve emek harcadığınız bir proje size yıllardır bir geri dönüş sağlamadıysa sadece bu harcadığınız zamanı ve emeği boşa çıkarmamak için hala o projeyi ayakta tutmaya çalışmak boşa harcamama korkusunun sebep olduğu bir seçim.

Bununla ilgilide Hal Arkes yaptığı araştırmada yetişkin bireylere iki farklı adet uçak bileti aldıkları varsayımında bulunuyor. Bu biletlerden bir tanesi $150 dolar iken diğeri $100 dolar fakat planınızda acil bir değişim yapmanız gerekiyor bu bu iki biletten sadece 1 tanesi seçebilme hakkınız var.

Araştırmaya katılan insanların çok büyük bir kısmı $150 lık bileti kullanmayı tercih ediyor halbuki $100 lık bilet kar tatili yapabileceğiniz ve çok daha fazla keyif alabileceğiniz bir yer olsa da insanlar kaybetme ve boşa harcama korkusundan dolayı daha az eğleneceklerini bilmelerine rağmen $150 lık bileti seçiyorlar. Eğer bu araştırmaları da daha detaylı bir şekilde okumak isterseniz Greg McKeown un Essentialism Kitabını okumanızı öneririm. Kitabın detaylarıda açıklamalar bölümüne bıraktım.

Yanlış Seçimleri Kabullenememek

Yani siz sadece çok para harcadığınız için o karpuz yenmeyi hak ediyor mu?

Sizi tatmin etmediğinizden kesin emin olduğunuz o iş için sadece kaybetme korkusundan dolayı yıllarca çalışmaya değer mi?

Size hakettiğiniz değeri vermediğini bilmenize rağmen o ilişkiye sadece kaybetme korkusundan dolayı devam etmeye değer mi?

Araştırmalara göre çoğu insan kaybetme boşa harcama kaygısından dolayı yanlış seçimler yaptığını bilmesine rağmen yaptığı hatalarda ısrarcı olmaya devam ediyor.

Cep telefonlarımızda mobil haritaların olmadığı dönemde yolu kaybetmiş olmasına rağmen durup birine sormayı rededen bir akrabam vardı. Kaybolduğumuzu kabul etmemek için saatlerce aynı yerlerde tur atıp duruyorduk halbuki hata yapmayı kabul etmek ne kadar da faydalı bir seçim. Boş yere saatleri harcamaktansan hatayı kabullenip adresi sormak tüm bu sorunu kolayca ortadan kaldırabilir.

Hayatımızda yaptığımız seçimlerin bir sonucu milyarlarca insan milyarca hata yapıyor ve bu gayette doğal. Sizlerde yüz binlerce hata yapmış olabilirsiniz, yanlış bir kariyer seçimi yapmış olabilirisiniz, istemediğiniz bir çevrede yaşıyor olabilirsiniz veya size uymayan bir ilişkinin de içerisinde olabilirsiniz.

Hataları kabul etmek ve bunu değiştirmek için bir aksiyon almak Dünya daki insanların %3 ünden daha azının yapabildiği bir şey. Yanlış bir seçim yapıldığında buna yanlış diye bilmek sizi küçük düşürmez sizi aptal yerine koymaz sizi olduğunuzdan çok daha iyi bir yere taşır.

Çevrenize, ailenize, arkadaşlarınıza rezil olma duygusundan dolayı yaptığınız hataları hala ısrarla sürdürmeye çalışıyorsanız bu sizi zamanında aksiyon alamadığınız için içinden çıkılması çok daha zor ve çok daha ağır pişmanlıklarla dolu bir yere er yada geç çıkarır.

Umarım bu yayından sonra kelek çıkan her karpuzda vereceğiniz kararı tekrardan düşünürsünüz.

Ve bugünde bir yayının daha sonuna geldik umarım sizlere faydalı bilgiler sunabilmişimdir bu arada tüm yayının yazılı metnine ve yayında kullandığım kaynaklara açıklamalar bölümünden ulaşabilirsiniz. En kısa sürede başka yayınlarda görüşmek üzere kendinize çok iyi bakın hoşçakalın.

---

Citations (Alıntılar)

Endowment effect. The Decision Lab. (n.d.). Retrieved December 12, 2022, from https://thedecisionlab.com/biases/endowment-effect

McKeown, G. (2014). Chapter 12 – Uncommit: Win Big by Cutting Your Losses. In Essentialism: The disciplined pursuit of less (pp. 148–154). essay, Virgin Books.

Kahneman, D., Knetsch, J. L., & Thaler, R. H. (1991). Anomalies: The endowment effect, loss aversion, and status quo bias. Journal of Economic Perspectives. Retrieved December 12, 2022, from https://www.aeaweb.org/articles?id=10.1257%2Fjep.5.1.193