İnternet =? Bilgi Çöplüğü

İnternet hayatımızın artık vazgeçilmez bir parçası fakat internette çok fazla miktarda yanlış veya güvenilmez bilgi var ve bizler nasıl güvenilir olanları bunların arasından seçip bulabiliriz bunu detaylıca bu yayında tartışalım istiyorum. İsterseniz hiç beklemeden buyrun hemen yayına geçelim.

Bu arada ufak bir hatırlatma yaptığım yayınları beğeniyor ve destek olmak istiyorsanız patreon üzerinden bana destek olabilir veya dinlediğiniz platformlardan abone olarak yeni yayınlara anında ulaşabilirsiniz.

Artık Dünya da pek çok insan araştırma yapmak için ilk olarak internete başvuruyor. Hem çok fazla bilgiye ulaşmak hemde bunu çok kısa sürede gerçekleştirebilmek bize internetin sağladığı veli nimetler diyebiliriz. Fakat her güzel şey ne yazık ki bir takım kötü şeyleride beraberinde getiriyor.

Sahte haberle ve yanlış bilgilendirmeler internetin en büyük dezavantajlarından bir tanesi. Peki niçin bu kadar çok yanlış bilgi ve içerik internette kol geziyor? Bunun aslında birincil sebebi para ikincil sebebi ise insanları yönlendirebilmek.

İnternet reklamlar sayesinde çalışan bir olgu.Hayatımızda televizyon olduğu dönemde televizyon kanallarının en büyük gelir kaynağı reklamlar idi. İnternetin hayatımıza girişiyle aslında aynı sistem devam etti fakat yayınlanan içeriklerde ve reklamlarda uygulanan denetleyici bir yaptırım internetteki çoğu platformda mevcut değil.

Sosyal medya ve Bilgi Kirliliği

Sahte haberler, gerçek gibi görünmek için genellikle sosyal medya platformlarını tercih ediyorlar. Kuruluşlar, siyasi gruplar ve haber gibi görünen çeşitli reklamlarda kullancıları hedef alıyor. Bazen de kastılı olarak bilgisayar korsanları tarafında botlar oluşturularak ve bir takım yazılımlar aracılığı ile hiç bir gerçeğe dayanmayan bilgiler internette biranda gündeme oturabiliyor.

Aslında buna sebebiyet veren en büyük etken bilgisayar korsanları değil, insanların her zaman öncelikle negatif olan içeriklere ilgi duymasından geliyor. Psikolojik olarakta hayatımızda yaşadığımız negatif olaylar olumlu olaylara göre daha fazla etki yaratıyor. O yüzden bu tarz ses getiren negatif haberler çok sayıda insan tarafından ilgi görüyor. Doğum haberi anında duyulmazken ölüm haberi her zaman tez duyulur.

Bunun hatta bir ismi dahi var ingilizcede “echo-chamber” olarak adlandırılan bu kavram yankı odası şeklinde çevrilebilir. Yankı odası insanların ilgisi çekip paylaşmasını teşvik eden bilgisayar algoritmalarına verilen isim.

Sahte Haberlerin Çocuklar Üzerindeki Etkisi

Yetişkin bireyler için belki bu tarz sahte bilgi ve haberleri ayırt edebilmek söz konusu olabilirken bu durum çocuklar ve gençler için ne yazık ki pekte iç açıcı gözükmüyor. National Literacy and Trust kurumun yapmış olduğu araştırmaya göre yaşları 12 ila 15 arasında olan çocukların haber kaynağı olarak gördüğü ilk platform sosyal medya platformaları.

Aynı zamanda okul çağında olan çocukların sadece %2 si gerçek ve sahte haberleri birbirinden ayırabiliyor. Bu oldukça detaylı bir rapor eğer bu raporun tamamını da okumak isterseniz linkini açıklamalar bölüme bıraktım.

Sahte Bilgi ve Haberler Hayatımızda Neleri Değiştirdi

Sahte bilgi ve haberler hayatlarımızda oldukça büyük izler bıraktı. İngilizcede viral kelimesi çoğu kişi tarafından türkçede de kullanılıyor fakat bu kelime fransızca kökenli ve türkçe karşılığı virus kaynaklı olan anlamına geliyor. Virüs gibi yayılan bu haberlerin Dünya tarihinde neleri değiştirdiğini de araştırmış olan ICFJ (International Center for Journalist) kurumu bununla ilgili çok detaylı bir rapor yayınladı. Bu rapor 1450 den bugüne kadar sahte haberlerin nelere sebep olduğunu açıklıyor. 2003-2011 Irak Savaşı, 2011 Suriye İç Savaşı, 2016 Donald Trump ın seçildiği başkanlık seçimleri, 2018 Cambridge Analytica Skandalı bunlardan en öne çıkanları. Bu oldukça uzun ve detaylı bir rapor ve insanların karar verme algısını bu tarz haberler çok büyük miktarda etkiliyor.

Viral Marketing (Virüs kaynaklı Pazarlama)

Bu tarz sahte bilgi ve haberler tabiki sadece insanları yönlendirmek için değil kar amacı güden firmalar ve insanlar tarafından oldukça sık uygulanan bir yöntem. Benim yaş grubumda olan ve 1990 dan önce doğmuş olan insanlar büyük ihtimal 2007 yılında gittigidiyor un viral marketing stratejisi ile yayınladığı reklamı hatırlayacaktır. Eski sevgilisi Mert’ten intikam alan Fulya adlı İzmirli bir genç kızın Mert’in kendisinde kalan eşyalarını, içerisinde sevgilisinin resimlerinin olduğu fotoğraf makinesi gibi eşyaları açık artırmayla sattığı bir senaryo üzerine kurulmuş bir reklam kampanyasıydı bu.

Bu tarz pazarlama stratejileri çok fazla uygulanıyor fakat burdaki en kötü kısım Milliyet ve sabah gibi gazetelerin bu bilgileri süzmeden haber sitelerinde ve gazetlerinde yer vermesiydi. Aynı şekilde Show TV de ana haber bülteninde bu habere yer verdi. Şu an internette yer alan her bilgiyi bir doğruluk filtresinden geçirmek zor olabilir fakat böyle gazete ve televizyon gibi önemli medya araçlarının dahi bilgi doğrululuğunu çok fazla gözetmeden yayınlaması bu tarz kurumlara olan güveninde tekrar sorgulanmasını gerektiriyor.

Peki çözüm ne?

Çözümü üretebilecek olan sadece bizleriz. Eriştiğimiz bilgilerin güvenirliğini ancak bizler teyit edebiliriz. Bunun içinde uygulayabileceğiniz en etkili 4 yöntem şu şekilde;

1. Bilgilere ulaştığınız websitelerinin alan adını kontrol edin

Alan adı bizlere kullandığımı websitesi ile ilgili ilk bilgiyi verir;

.edu (educational) türkçeye çevirirsek eğitici kelimesinden gelen ve genellikle üniversite ve eğitim kurumlarının kullandığı alan adı
.gov(government) hükümet ve resmi devlet kuruluşlarının kullandığı alan adıdır
.org (organization) organizasyonlar ve kar amacı gütmeyen işletmeler genellikle bu alan adını alır
.com (commercial) yani ticari kelimesinden gelir kar amacı güden işletmelerin aldığı alan adıdır

2. URL adresini kontrol edin

URL adresini kontrol edebileceğiniz araçlar internette mevcut alan adının ne zaman alındığı websitenin güvenirliğini kayıtlı olduğu şehri bu araçlar sayesinde görebilirsiniz. Bu araçlar özellikle daha önce alışveriş yapmadığınız websitelerini denetlemek için oldukça yararlı.

Benim kullandığı URL denetleme aracının linkinide açıklamalar bölümüne bıraktım.

3. İçeriği oluşturan kişi ve kaynakçayı denetleyin

Ulaştığınız websitesinde bu bilgiyi paylaşan kişinin kim olduğu, bu bilginin ne zaman yayınlandığı ve bu içeriği oluşturan kişinin referans ve alıntılarıda paylaştığından emin olun. Şahsi görüşten çok bilimsel verilere dayalı bilgilere ulaşmaya özen gösterin. Bu yayınlarda da özellikle paylaştığım bilgilerin referanslarına ve alıntıların özen gösteriyim. Her yayında kullanmış olduğum kaynakları bu yüzden paylaşıyorum.

Özellikle kişisel gelişim içerikleri bence güvenirliği çok fazla sorgulanması gereken bir alan. Çünkü bu tarz içerikleri bende çok fazla tüketen biri olarak gördüğüm en büyük sorun çoğu insanın veriye dayalı değil şahsi görüşe dayalı yayınlar hazırlaması. Yani ben bunu yaptım bende işe yaradı sizde deneyin sizde de işe yarayacaktır şeklinde içeriklerden ben şahsen mümkün mertebe uzak durmaya çalışıyorum. Onun yerine yapılmış deneyler ve kanıtlanmış bilgilere dayalı içerikler tüketmek birincil hedefim.

4. Kitaplar birincil kaynağınız olsun fakat…

Kitaplar aslında belirli yayın filtrelerinden geçip bizlere ulaşan kaynak olsa da yine burda da kitabı hazırlayan kişinin o alanda uzman biri olup olmadığı ne gibi kaynakçaları kullandığı oldukça önemli. Ailemi ziyaret etmeye gittiğimde lise zamanında okuduğum başarı üzerine yazılmış bir kişisel gelişim kitabına denk geldim ve 15 sene önceki benin ilgi çekici bulduğu bu kitabı tekrar okumaya karar verdim.

Fakat kitabı tekrar okuyunca kitabın hiç bir veriye dayanmayan tamamen insanları sadece birazcık motive etmek üzerine kurulu bir kitap olduğunu farkettim. Şimdi kitabın ismini açıklamak çok doğru olmaz fakat içerisinde şu tarz bilgiler vardı; işte sezen aksunun şarkısı bile bunu söylüyor o yüzden sizde bu şekilde davranmalısınız gibi veri yerine şarkı sözünü referans gösteren bir kitaptı. Ve bu türkiye de döneminin en çok satılan kişisel gelişim kitabıydı.

Kendinizi motive etmek için tabiki böyle içerikler tüketmekte sorun yok fakat bunların çok eğitici kitaplar olduğu söylemek oldukça zor. Örneğin Jim Collins in yazmış olduğu Good to Great kitabını bu tarz kaynaklarla kıyaslayınca eğitici bilgi veren ve sadece motive edici kaynaklar arasında büyük bir fark olduğu aşikar. Good to Great iyiden mükemmele kitabı büyük bir akademik araştırma ekibi ile firmaların verilerini analiz etmek için yüz binlerce saatlik görüşmeler sonunda bir araya getirilmiş ve araştırma kısmı için yıllar harcamış bir kitap. Öte yandan şarkı sözünü referans gösteren kişisel gelişim kitaplarıda mevcut. Bu tarz kaynakları araştırıp bulmak ve sürekli olarak sorgulamak oldukça önemli.

5. Çapraz kontrol yapın

Araştırdığınız konuyu sadece bir kaynaktan değil birden fazla kaynaktan araştırmak ve sorgulamak sizlere daha geniş bir bakış açısı sağlayacak ve bilgininde güvenilirliğini sorgulamanıza yardımcı olacaktır. Benimde yapmış olduğum yayınlarda her ne kadar güvenilir kaynaklardan bilgileri alıp filtreleyip sizlere ulaştırmaya çalışsamda bazı yanlışlar olabilir. O yüzden sürekli olarak tükettiğiniz bilgileri sorgulayın.

6. Google aramalarında arama biçimine dikkat edin

İnternette bilgi aramak için ilk başvurulan kanal tabiki google; fakat Google yaptığınız armaya göre biraz önyargılı davranan bir araç özellikle gmail hesabınızla giriş yaptığınızda sizin geçmişteki aramalarınızı analiz ederek size özel bir arama sonucu yaratıyor. Aynı zamanda arama yaptığınız bölgeye ve zamana göre önünüze gelen sonuçlar değişiyor.

Google daki arama biçiminiz sonuçları inanılmaz değiştiriyor. Örneğin şu an google da sosyal medya bizlere zarar veriyor mu şeklinde bir arama yaparsanız sosyal medyanın zararları ile alakalı sonuçları önünüze getirirken sosyal medyanın bize sağladığı yararlar şeklinde bir arama yaparsanız sadece sosyal medyanın olumlu kısımları ile alakalı sonuçları size sunuyor. Eğer bu konuyu araştırıyorsanız sosyal medyanın etkileri olarak aramak sizlere her iki bakış açısınıda sunan kaynakları önünüze getirecektir. Bunu yaparkende kullandığını web tarayıcısında incognito mode veya private window olarak geçen yani gizli veya özel pencere seçeneğini kullanarak arama yapmak sizlerin daha tarafsız bilgilere ulaşmasını sağlayacaktır.

Geçenlerde bir arkadaşımla sayıların nasıl bulunduğuyla ilgili konuşuyorduk ve bu konuşma sırasında aklıma 2007 yılında çıkmış olan 23 Numara filmi geldi. Bu film de Jim Carrey Dünya daki her şeyin 23 sayısı ile ilişkili olduğuna inanıyordu. Hayatındaki ve dünyada ki her şeyin bu numarayla olan ilişkini bir şekilde buluyordu, Dünyanın 23.5 derece eğik olması bilimde teknolojide incilde ve müzikte 23 numarası çok fazla yer alıyor.
Fakat film sonunda insan bir şeye odaklandığında onunla ilgili olan her şeyi bir araya getirmeye başarıyor şeklinde açıklamışlardı. Eğer bir araba markasının tanıtımı yakın zamanda izlediyseniz trafikte çok fazla sayıda bu arabayı görmeye başlamanız bir tesadüf değil çünkü beyniniz yüz binlece araba arasından bu arabayı ayırt edip dikkatiniz oraya toplayabiliyor.

Bu yüzden bir konuda tarafsız olmak istiyorsanız her zaman o konuda hakkında farklı görüşleride değerlendirmek oldukça önemli. Daha önceki yayınlarda da bahsetmiş olduğum The Social Dilemma bu konuyu çok iyi ele alan bir belgesel, vaktiniz olursa izlemenizi tavsiye ederim.

Umarım bugün de sizlere faydalı bilgiler sunabilmişimdir bu arada tüm yayının yazılı metnine ve yayında kullandığım kaynaklara açıklamalar bölümünden ulaşabilirsiniz. En kısa sürede başka yayınlarda görüşmek üzere kendinize çok iyi bakın hoşçakalın.

Linkler

What is fake news and misinformation? | Internet Matters

URL Checker | Safe link checker | Website checker | Website legit |Check link for phishing

| Videodaki Aldatma Hikayesi Sahte Çıktı!!! eBay, Türk Medyasını İşte Böyle Ters Köşeye Yatırdı

4 ways to differentiate a good source from a bad source